Blindness, oorspronkelijk gepubliceerd als Ensaio sobre a Cegueira (De stad der blinden), is een van de meest indrukwekkende romans van de Portugese Nobelprijswinnaar José Saramago. Het verhaal begint op een volstrekt alledaags moment: een man staat in zijn auto te wachten voor een rood stoplicht wanneer hij plotseling getroffen wordt door een volledige blindheid. In tegenstelling tot de gebruikelijke duisternis die men met blindheid associeert, beschrijft de man zijn toestand als een 'witte zee', een ondoordringbare melkwitte mist die zijn hele gezichtsveld overneemt. Dit is het begin van een epidemie die de hele stad, en uiteindelijk het land, in totale chaos zal storten.

De man wordt naar huis geholpen door een voorbijganger die later zijn auto steelt, maar ook deze dief wordt al snel getroffen door de witte blindheid. De ziekte verspreidt zich razendsnel via oogcontact of nabijheid. Wanneer de eerste slachtoffers zich melden bij een oogarts, raakt ook hij besmet. De overheid, in paniek door de onverklaarbare aard van de ziekte, besluit tot een drastische maatregel: alle blinden en degenen die met hen in contact zijn geweest, worden onder dwang in quarantaine geplaatst in een vervallen, leegstaand psychiatrisch ziekenhuis. Onder de geïnterneerden bevindt zich ook de oogarts. Zijn vrouw, die op wonderbaarlijke wijze immuun lijkt en nog steeds kan zien, liegt tegen de autoriteiten dat zij ook blind is om bij haar man te kunnen blijven. Zij wordt de enige getuige van de verschrikkingen die volgen.

De gruwelen van de quarantaine

Het verblijf in het psychiatrisch ziekenhuis verandert al snel in een levende hel. De autoriteiten zijn doodsbang voor besmetting en behandelen de blinden als vee. Soldaten bewaken de ingangen en hebben het bevel om iedereen neer te schieten die probeert te ontsnappen. De hygiënische omstandigheden verslechteren razendsnel; de toiletten raken verstopt, voedselvoorraden zijn ontoereikend en de stank wordt ondraaglijk. Omdat niemand kan zien wat hij doet, vervallen de normale sociale normen en waarden in een tempo dat schokkend is voor de lezer. De menselijke waardigheid wordt gereduceerd tot een strijd om de meest basale overlevingsbehoeften.

Binnen de muren van de inrichting ontstaat een brute machtshiërarchie. Een groep 'blinde schurken', gewapend met een pistool dat ze naar binnen hebben weten te smokkelen, neemt de controle over de voedseldistributie over. Ze eisen eerst al het geld en de bezittingen van de andere afdelingen in ruil voor eten. Wanneer de rijkdommen op zijn, eisen ze een nog vreselijker tol: de vrouwen. Saramago schuwt de details niet wanneer hij beschrijft hoe de vrouwen van de verschillende afdelingen zichzelf moeten opofferen om te voorkomen dat hun groepsgenoten de hongerdood sterven. Deze scènes vormen het morele dieptepunt van de roman en tonen aan hoe dun het vernisje van de beschaving werkelijk is.

De rol van de vrouw van de oogarts

De vrouw van de oogarts bevindt zich in een unieke en loodzware positie. Als enige ziende in een wereld van blinden is zij getuige van alles: de uitwerpselen in de gangen, de verkrachtingen, de angst in de ogen van de soldaten en de fysieke aftakeling van haar medemensen. Zij wordt de officieuze leidster van haar kleine groepje, dat bestaat uit haar man, de eerste blinde man en zijn vrouw, een meisje met een zonnebril, een oude man met een zwart ooglapje en een jongetje dat scheel kijkt. Haar vermogen om te zien is zowel een zegen als een vloek; ze kan helpen, maar ze kan ook niet wegkijken van de gruwelen.

Uiteindelijk wordt de situatie in de inrichting onhoudbaar. Na een opstand waarbij de zaal van de schurken in brand wordt gestoken, ontdekken de overlevenden dat de bewakers zijn gevlucht of zelf blind zijn geworden. De poorten staan open. De groep onder leiding van de vrouw van de oogarts stapt naar buiten, maar de wereld die ze daar aantreffen is niet de wereld die ze kenden. De hele stad is nu blind. De straten liggen bezaaid met lijken, vuilnis en dwalende mensen die als zombies op zoek zijn naar voedsel. Er is geen elektriciteit, geen stromend water en geen enkele vorm van overheidsgezag meer.

Symboliek en schrijfstijl van Saramago

Wat Blindness zo krachtig maakt, is niet alleen het plot, maar ook de unieke stijl van José Saramago. De auteur gebruikt vrijwel geen namen voor zijn personages; ze worden aangeduid met hun kenmerken (de vrouw van de oogarts, het meisje met de zonnebril). Dit versterkt de universaliteit van het verhaal en benadrukt het verlies van identiteit. Bovendien hanteert Saramago een onconventionele interpunctie: lange, vloeiende zinnen met weinig komma's en geen aanhalingstekens voor dialogen. Dit creëert een claustrofobische, droomachtige sfeer die de desoriëntatie van de blinde personages weerspiegelt.

De 'witte blindheid' fungeert als een krachtige metafoor. Het is niet het onvermogen om licht te zien, maar het onvermogen om de ander als mens te zien. Saramago suggereert dat we in onze moderne samenleving eigenlijk al blind zijn voor elkaars lijden en voor de morele verantwoordelijkheid die we dragen. Pas wanneer de fysieke blindheid toeslaat, worden de personages gedwongen om werkelijk te 'kijken' naar wat het betekent om mens te zijn.

Veelgestelde vragen over Blindness (De stad der blinden)

Is Blindness een dystopische roman?
Ja, het boek wordt beschouwd als een van de belangrijkste dystopische werken van de 20e eeuw. Het onderzoekt de ineenstorting van de maatschappelijke orde en de donkere kanten van de menselijke psyche onder extreme omstandigheden.

Waarom hebben de personages in het boek geen namen?
Door personages naamloos te laten, benadrukt Saramago dat de gebeurtenissen iedereen zouden kunnen overkomen. Het ontdoet de mensen van hun sociale status en identiteit, waardoor alleen hun essentie als mens overblijft.

Wat is de betekenis van het einde van het boek?
Zonder te veel te verklappen, suggereert het einde een terugkeer naar de normaliteit, maar met een diep litteken. De vrouw van de oogarts concludeert dat ze niet blind zijn geworden, maar dat ze al blind waren: blinden die kunnen zien, maar niet kijken.

Is er een verfilming van het boek?
Ja, in 2008 verscheen de film Blindness, geregisseerd door Fernando Meirelles, met Julianne Moore en Mark Ruffalo in de hoofdrollen. Hoewel de film de visuele horror goed vastlegt, vinden veel critici dat de filosofische diepgang van Saramago's proza het best tot recht komt in het boek.

Dit boek is een absolute aanrader voor lezers die niet bang zijn voor een confronterende blik op de mensheid. Het is een verhaal over overleving, solidariteit en de dunne lijn tussen beschaving en barbarij. Saramago dwingt ons om na te denken over de vraag: wat blijft er van ons over als alles wat we kennen wegvalt?